قانونی یا غیرقانونی؟

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

شبانگاه

سوار تاکسی بودم. مسیر طولانی‌ای بود. خانوم کنار دستی شروع به صحبت کرد. کمی از خودش که گفت شروع کرد از همسرش صحبت کردن. از اینکه در شهری دیگر کار پیدا کرده و زن هم تا چند ماه دیگر می‌رود همانجا پیش همسر. پرسید ازدواج کرده‌ام یا نه، چند وقت است، بچه دارم یا نه،… گفت چند ماه دیگر می‌شود دو سال که ازدواج کرده‌اند. گفتم قبلش دوست بودید؟ گفت نه، راستش سی ساله که شدم فکر کردم حالا دیگر وقت ازدواج است. گفتم خب بعد چطور با همسرت آشنا شدی؟ گفت با واسطه، بعد هم خواستگاری.

من و همسرم چند سالی دوست بودیم. آخر هفته‌ها دور از چشم خانواده‌ها با هم زندگی می‌کردیم در ایام دوستی و دانشجویی. روزی که درس هر دویمان تمام شده بود، و باید برمی‌گشتیم زیر ذره‌بین خانواده‌هایمان و راه دیگری نبود با هم باشیم ازدواج کردیم. همیشه در ذهن من اینطور بوده که وقتی نمی‌توانی بدون کسی زندگی کنی، وقتی آنقدر حضور یک نفر در کنارت اهمیت پیدا می‌کند که می‌خواهی صبح‌ها چشم به چشمش باز کنی، وقتش است بروید زیر یک سقف، عنوانش چه باشد اهمیتی ندارد. اینها شاید ابعاد عاطفی و اجتماعی دونفره شدن باشد، اما مسایل حقوقی و قانونی هم باید در نظر گرفت. اینکه وقتی دو نفر با هم زندگی می‌کنند، چطور قانون از حقوق هر کدامشان حمایت کند.

در برخی کشورها دونفره بودن افراد در شهرداری ثبت می‌شود، لزوما هم وردی خوانده نمی‌شود، مراسمی در کار نیست. دو نفر هم اگر خواستند به خانواده‌هایشان می‌گویند، نخواستند هم خودشان اند و خودشان. چیزی شبیه ازدواج سفید در ایران است با این تفاوت که در ایران این مساله جایی ثبت نمی‌شود. و همین مورد ایراد است به نظرم. اگر جایی حقی از هر یک از دو نفر ضایع شود، پیگیری سخت است. در همان برخی کشورها ازدواج با خواندن ورد در شهرداری، یا در کلیسا هم برقرار است. و در تمام این موارد می‌تواند مراسم بزن و بکوبی در کار باشد یا نباشد. ریخت و پاش و هزینه باشد یا نباشد. و مهم‌تر اینکه در همه‌ی این موارد قانون حامی حقوق دو نفر است.

یک سبد سبزی برای من، یک سبد سبزی برای تو

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

شامگاه

داشت سبزی‌های هر روزه‌اش را پاک می‌کرد. وقتی دسته‌های تره را برمی‌داشت، النگوهایش جرینگ  جرینگ صدا می‌داد. دختر گوشه‌ای نشسته بود. نشسته که نه، که بیشتر چمباتمه زده بود گوشه‌ای و نگاهش به النگوهای مادر بود که چه برقی می‌زد، که چه صدایی می‌داد. زن تره‌ها را که پاک می‌کرد، دختر اشک چشم‌هایش جاری شد. زن نگاهش کرد و گفت: ”‌مادر تو به تره هم حساسی؟” و ریز خندید. و باز گفت: ”‌پس فردا چطوری می‌خوای شوهر کنی؟ نه پیاز می‌تونی خرد کنی نه تره. مردا تره دوست دارند. چقدر دخترای الان لوس شدند.” و باز دسته‌ای دیگر برداشت و باز النگوها جرینگ جرینگ صدا دادند. دختر چشم‌هایش را پاک کرد و باز نگاهش به النگوهای مادر افتاد.

نگاهش به النگوها بود، فکرش اما جایی دیگر. به دنبال راهی می‌گشت برای بازکردن صحبت با مادرش. اما مگر می‌شد؟ زن تند تند داشت از مهمانی احتمالی برای این پنج‌شنبه و پاگشا کردن عروس برادرش می‌گفت. از این که خدا رو شکر، پسر برادرش هم سر و سامانی گرفته و از عروس می‌گفت که چه دختر برازنده‌ای‌ست. در منطق زن، ازدواج یعنی سر و سامان گرفتن. در منطق زن همه چیز به ازدواج ختم می‌شد. اما انگار داشت بلند بلند با خودش حرف می‌زد، که دختر هیچ هم‌فکری و هم‌زبانی‌ای با او نداشت. زن باز برگشت و گفت: ”‌مادر، به حرفام گوش می‌دی؟ باید کمکم کنی. دست تنهام. بیست نفر آدمن. هستی دیگه؟”

و دختر فکر کرد که این لحظه، همین لحظه طلایی با این جمله طلایی ”‌هستی دیگه” و منطق مضحک زن نسبت به ازدواج، می‌تواند شروع خوبی باشد. که همه چیز را بگوید. که بگوید که دیگر نیست. که دیگر هیچ وقت نخواهد بود. که می‌خواهد زندگی جدیدی را شروع کند. که می‌خواهد به خانه‌ی دیگری برود. به خانه‌ای دیگر با یکی دیگر، یکی دیگر بجز او و بجز پدرش. می‌خواهد به خانه‌ای برود که خودش سبزی‌ها را پاک کند. که دیگر تره لای سبزی‌ها نگیرد، که از چشمانش به وقت پاک کردن آب نیاید. که از منطق مادر در مورد ازدواج حالش بهم می‌خورد. همان طور که از آن تره‌ها. که ازدواج هیچ وقت به معنای سر و سامان گرفتن نیست. و هیچ وقت نخواهد بود.

باید به مادرش می‌گفت. باید می‌گفت که می‌خواهد زندگی جدیدی را شروع کند. با کسی که سال‌ها دوستش داشته. با کسی که سال‌ها حسرت زندگی با او را داشته. حالا می‌خواهد با او زندگی کند. نه اینکه با او ازدواج کند. نه اینکه زنش باشد. که اگر قرار بود زنش باشد و قرار به ازدواج بود، انقدر تلاش برای چگونه گفتن به مادر نداشت. که فقط می‌خواهد با او زندگی کند، زیر یک سقف، با او.

چگونه می‌توانست اسم این ”‌ازدواج سفید” را برای مادرش بگوید. چگونه توجیه‌اش کند. چگونه هضمش کند. چگونه می‌شد برای کسی که فقط و فقط ازدواج برایش تعریف شده، با ثبت در شناسنامه، حالا توضیح داد می‌شود ثبت در شناسنامه هم نداشت. حتمن می‌شد. اما او در آن لحظه ملعون ناتوان بود.

پس باز به النگوها نگاه کرد، و صدای ممتد جرینگ جرینگ‌شان. تره‌ها دیگر تمام شده بودند. مادر همان طور که دسته‌های نعنا و ترخون را از لای سبزی‌ها جدا می‌کرد تند تند، از چیزی هم می‌گفت. حتمن همان مهمانی‌اش، حتما غذاهایش، حتما دسرهایش. دختر اما حواسش جای دیگری بود. جایی برای شروع.

می‌توانست از تره‌ها شروع کند. مثلا بگوید: ”مادرجان می‌دانی. من از تره متنفرم. نه اینکه به وقت پاک کردنش اشک چشمم جاری می‌شود… نه. من از تره متنفرم به یک دلیل بی‌دلیل و فکر می‌کنم هیچ وقت از هیچ سبزی‌فروشی تره لای سبزی‌هایم نخواهم خرید. که تره‌ها را دوست ندارم. که در خانه ی خودم با همان مردی که قرار است با او زندگی کنم و حتی همسرم هم نیست، تره‌ای در کار نخواهد بود. و این را به او هم خواهم گفت. مثلا خواهم گفت: «هی تو که همسرم نیستی و معلوم نیست کلا چیستی. من تره دوست ندارم و لای سبزی‌هایم هیچ وقت تره نخواهد بود. پس لای سبزی‌های من دنبال تره نگرد. و اگر تو تره دوست داری خودت سبزی بگیر و خودت لای سبزی‌هایت تره بگیر. و وقتی تو آن طرف میز نشسته‌ای و من این طرف، یک سبد سبزی برای توست و یک سبد سبزی برای من. که سبد من بدون تره است و سبد تو پر از تره. و این یعنی من و تو زیر یک سقف زندگی می‌کنیم. و هر کدام سبزی‌های خودمان را می‌خوریم. هر کدام به شکلی. هر کدام به نوعی.”

این ها را باید می‌گفت. هم به مادرش، هم به او.

سبز، سفید، قرمز: اراده‌ام چه رنگی‌ست؟

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

غروب

ازدواج سپید نام شایسته‌ایست برای سپیدبختی، به‌ ویژه با توجه به قوانین ایران برای زن مزدوج. ازدواج اول بدبختی‌ست در ایران. ازدواج که کردی اختیارت دیگر دست خودت نیست. نه که همه عناصر ذکور عین هم باشند ولی قانون حرف دیگری می‌زند. برای انجام فرایض رخت‌خوابی می‌توانند سین جیمت کنند. تا دیروزش سفر و خانه و کار دست خودت و از نظر قانون دست پدرت بود و پدر هم هر طور که باشد بیخ ریش آدم است. ولی بعد از آن امضای لعنتی برای تک‌تک خواسته‌ها و اراده‌هایت یا باید همان روز امضا بگیری یا پیه هر غمزه‌ای را به تنت بمالی. در کل از نظر من در چارچوب قوانین ایران، با ازدواج هویت فردی را از دست می‌دهی و باید در سایه و معیت کس دیگری به حیاتت ادامه دهی.

آن سند کذایی متضمن هیچ بخت بلند و وفاداری‌ای نخواهد بود. چون هر چه که به اشتباه در ازدواج می‌جوییم در اصل باید در طرفمان بجوییم. اوست که باید برابری با زن و حقوق زن در زندگی و به معنای واقعی کلمه زندگی مشترک را درک کند، که اگر درک کرد با سند و بی‌سند شادی این همزیستی ردخور ندارد. اگر هم درک نکرد همین سند می‌شود بلای جان زن، همین سند به اویی که درک نکرده امکان تازاندن بیشتری می‌دهد.

راهی برای گریز

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

عصر

آن قدیم‌ها یادش به خیر، پسری دختری را می‌پسندید و مادر و خواهر و خاله و عمه را به خواستگاری می‌فرستاد. چند روز بعد بزرگترها برای بله‌برون به خانه دختر می‌رفتند. قرار بسته می‌شد و زمان عقد را تعیین می‌کردند. آنچه که داخل بقچه لباسمان بود می‌پوشییدم و می‌رفتیم تا در شادی دو خانواده شرکت کنیم. به هنگام خرید عروسی، دختر می‌دانست که داماد چقدر دارد و تا چه مبلغی می‌تواند خرید کند. یک سال برای تهیه جهیزیه (‌که کمرشکن هم نبود‌) فرصت گرفته می‌شد. هر کسی به اقتضای توان مالی‌اش هدیه‌ای می‌خرید و خانه عروس و داماد را آماده می‌کرد. کسی محبور نبود مبلغ کلانی برای تهیه هدیه هزینه کند. اما اکنون چه‌؟ هزینه عروسی‌، رقابت بر سر پوشیدن بهترین لباس و دادن گران‌ترین هدیه و سرانجام کم‌حوصلگی در مقابل مشکلات و عدم اطمینان سبب شده که جوان‌ها به روشی که اسمش را ازدواح سفید گذاشته‌اند روی بیاورند. ما به این روش می‌گوییم :سودا بوغولان سامان چؤپوندن ياپيشار / کسی که در آب غرق می‌شود برای نجات خود دست به چوب کاه می‌برد.

ازدواج سفید راهی برای گریز است. گریز از مسائل اقتصادی‌ همچون مسکن‌، خرید عروسی‌، مهریه سنگین و غیر‌قابل پرداخت. این نوع زندگی اگر چه  به ظاهر آسان است و دست و پاگیر نیست‌، به نظر من ‌‌روش درستی هم نیست. زن و مرد بدون عقد ازدواج‌، با هم زندگی می‌کنند. نسبت به هم مسئولیت کمتری احساس می‌کنند. هر وقت بخواهند بدون هیچ ضرر و زیان مادی از هم جدا شده و هر کدام به راه خود می‌روند. اما از نظر عاطفی جدا شدن ‌‌همان طلاق است و ضربه روحی‌اش به همان اندازه سنگین و اثرات مخرب این ضربه روحی بیشتر متوجه زنان است. چرا که در قوانین ما داشتن چنین رابطه‌ای غیر قانونی و غبر شرعی به حساب آمده و زنا نامیده می‌شود‌ که بیشتر دامان زن را می‌گیرد. در صورت گرفتار شدن‌، مرد با ضربه شلاقی رها می‌شود و زن با شلاق سرزنش‌، هزاران ضربه می‌خورد.

حالا از این ها می‌گذریم و به بچه که حاصل زندگی مشترک زن و مرد است می‌رسیم. یکی از اهداف زندگی مشترک ‌‌بچه‌دار شدن است.  در ازدواج سفید ‌‌اگر فرزندی به دنیا بیاید از نظر قانونی نامشروع است و طفلک کودک ‌به دنیا آمده نیز ناخواسته دچار دردسر می‌شود. زمان بچه‌دار شدن زن محدود است و مادر شدن با تمام سختی‌ها و مشکلاتش‌، شیرین‌ترین هدیه الهی است. یک زن هر چقدر هم خسته و مانده باشد یک لبخند شیرین بچه خستگی را از تن و جان‌اش می‌زداید و به او نیرویی تازه می‌بخشد. در حالی که مرد می‌تواند در هر سن و سالی بچه‌دار شود.

به نظر من ازدواج سفید راهی برای گریز از قوانین دست و پاگیر عرفی و شرعی و قانونی است. اما مزیت ازدواج قانونی بیشتر است. پس زنان و مردان عزیز آداب و رسوم دست و پا گیر اقتصادی را از سر راهتان بردارید. دست در دست هم داده و پایه‌های زندگی مشترک قانونی‌تان را محکم کنید. بگذارید از خانه‌هایتان صدای کودکانتان بیاید و ببینید زندگی با آنها چقدر زیبا و شیرین است. بچه‌ها پشت و پناه دوران پیری ما هستند. این نعمت را از خود دریغ مدارید.

آدمی در هر کشوری که زندگی می‌کند ‌‌باید تابع قوانین آن کشور باشد وگرنه زندگی‌اش بسیار مشکل می‌شود. از قدیم گفته‌اند: بیر کنده گئتدین گؤزو قییق‌، سن ده اول گؤزو قییق‌، اولماسا گؤزون قییق‌، قیی اولسون گؤزون قییق / اگر به روستائی رفتی که کوچک چشم‌اند،‌ تو هم چشم کوچک‌باش ، اگر چشمانت کوچک نباشد‌، جمعش کن که مثل آنها باشی‌. ( به مصداق مثل‌: خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو.)

از خاک بر سری تا سبک زندگی

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

بعد از ظهر

من در اغلب کلاس‌هایم که ارتباطی با خانواده داشته باشد، در مورد ازدواج سفید صحبت می‌کنم. یکی از دانشجویانم که بسیار مذهبی و سنتی است پیشنهاد داد که من به جای ازدواج سفید، از کلمه‌ی ازدواج سیاه استفاده کنم، چون این نوع زندگی بیشتر سیاه است تا سفید. دخترِ جوانی وقتی متوجه شد تعریف ازدواج سفید چیست، با چشمانی متعجب من را نگاه کرد و گفت: «خاک بر سر دختره! این جوری که بدبخت میشه، بعد از یه مدت پسره ولش می کنه و میره و دیگه کسی هم نمی گیردش!» دانشجوی دیگری حرفش این بود که «اونا که به هم حروم هستن، برن یه صیغه بخونن محرم بشن!» و دانشجوی دیگری باورش نمی‌شد که این نوع زندگی در ایران رواج داشته باشد. (در حالی که در ساختمانی که ما در آن زندگی می‌کنیم، این سبک زندگی رواج دارد و فاصله دانشگاه تا ساختمان ما از لحاظ زمانی‌ حدود نیم ساعت است.)

برایشان توضیح دادم که این یک سبک زندگی است و در جامعه‌ی ما صرف نظر از خوبی و بدی، حلال بودن یا حرام بودن فعل وجود دارد. به نظر می‌رسد بزرگترین مانع ازدواج سفید در ایران، بحث محرم و نامحرم بودن است ولی با وجود این مانع، این سبک زندگی در ایران وجود دارد. انگار تغییر روند زندگی از احکام و قوانین مذهبی قدرتمندتر بوده. در واقع زندگی کنونی تاب تحمل قوانین را ندارد.

به نظرم ازدواج سفید و همخانه شدن با دیگری بدون سیاه کردن اوراق هویت را نیز باید به عنوان زندگی دلخواه بخشی از جامعه پذیرفت و به تصمیم ایشان احترام گذاشت.

سیاه‌نمایی، تهدید علیه امنیت روانی جامعه و چند چیز دیگر

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

نیمروز

  • یک

«هیت نظارت بر مطبوعات مجله … را به دلیل ترویج و توجیه ازدواج سفید توقیف کرد».
خبر مثل پتک می‌خورد توی سرم. شبیه به همه خبرهای دیگری که می‌شنوم و هربار مبهوت‌تر از قبل می‌بینم به جای پیدا کردن راهکار برای چیزی که ما در اصطلاح به آن می‌گوییم مسئله یا مشکل، باز یک مغز متفکری پیدا شده که پاک‌کن را برداشته و اصل ماجرا را پاک کرده است. پدیده‌ای نه چندان نوظهور به نام ازدواج سفید در میان نسل تازه ایران باب شده که چیز عجیب و ترسناک و پیچیده‌ای نیست. در واقع همان ازدواج است منتها بدون ثبت در محضر. از این بابت می‌گویم سخت و ترسناک و پیچیده نیست که همانقدر که آسان رخ می‌دهد می‌تواند پایان بیابد. بدون تشریفات قانونی. بله می‌دانم که در جامعه نقص در قوانین آنقدر زیاد است که ممکن است مخالفین این پدیده بگویند تضمینی برای بقای این رابطه نیست اما سوال اینجاست که در شکل قانونی ازدواج مگر تضمینی هست؟ مگر آن‌ همه امضا و بگیر و ببند و مهریه بده و جهاز بیار و می‌تواند دل‌ها را با هم یکی کند اگر نباشند؟ اگر باور دارید که آن دست و پا بستن‌های قانونی چاره کار است، این چند خط را با دقت بیشتری بخوانید: «بر اساس آمار رسمی منتشر شده در ایران به دلیل تورم، مشکلات اقتصادی، «خیانت» در زناشویی و دخالت خانواده‌ها در کار زن و شوهر، فقط در سال ۹۲، ۱۵۸ هزار و ۷۵۳ مورد طلاق در ایران اتفاق افتاده. بیشتر این طلاق‌ها در گروه سنی ۲۵ تا ۳۰ روی داده است.

  • دو

عنوان مقاله این است: «سونامی پیردختری در راه است».
مقاله‌ای است  در باب افزایش سن ازدواج در یکی از خبرگزاری‌های رسمی دولتی که چیزی حدود ۲۰۰۰ کارمند و کارشناس دارد با بودجه‌ای عریض و طویل. یکی از  جامعه‌شناسان محترم در این مقاله بار‌ها خانم‌هایی که به گفته‌ی ایشان به تجرد کامل رسیده‌اند – یعنی یائسه شده‌اند- را پیردخترانی نامیده که هرگز طعم شیرین استقلال را نخواهند چشید. مقاله‌ای سراسر توهین آشکار که به جای علت‌یابی و ارائه راهکار‌های منطقی، چپ و راست جامعه زن و مرد مجرد را به انواع صفات نامربوط و برچسب‌های توهین‌آمیز نواخته است. آقای جامعه‌شناس هیچ ایده‌ای برای بهبود اوضاع ندارد. در تمام مقاله و در پاسخ به همه سوالات یک سری کلید واژه مشخص را تکرار می‌کند. بنیان خانواده، نظام اسلامی، اشاعه فحشا، صیغه، ازدواج با مدت معلوم، برای نیفتادن به گناه… نام و عنوانش را یک بار دیگر می‌خوانم تا مطمئن شوم دارم اظهارات یک جامعه‌شناس را می‌خوانم نه یک روحانی و کارشناس دینی را….

  • سه

نام جامعه‌شناس محترم در میان نام شاکیان مجله محبوب من است. او یکی از دو شاکی است که علیه تنها مجله‌ای که مسائل مربوط به حقوق زنان را واکاوی، نشر و بررسی می‌کند و تلاش دارد در این باره راه‌کارهای عملی و قابل اجرا ارائه دهد شکایت کرده است. اتهامات عبارتند از: «تهدید علیه امنیت روانی جامعه»، «سیاه‌نمایی» و «طرح و تبلیغ ازدواج سفید».

سفید و سیاه

«روابط خارج از چهارچوب ازدواج»

پیش از ظهر

ازدواج چیه؟ یک نفر چند جمله عربی می‌خونه که بیشتر مردم معنى‌اش رو نمی‌دونن. دو تا سوال می‌کنه از عروس و داماد و بعدش هم امضا و رقص و بخور بخور! چرا ازدواج و چهار تا جمله عربی و امضا به زوج اجازه می‌ده رابطه جنسى داشته باشن که تا دو دقیقه قبلش مجاز نبوده؟

من معتقدم بیشتر ازدواج‌ها، مخصوصا در نسل گذشته که مادر پدرها براى بچه‌ها تصمیم می‌گرفتن، تجاوز جنسى است. وقتى زن یا مرد راضى نباشه ولى مجبور باشه به خاطر اون چهار تا جمله عربی و فشار خانواده که با کسى که دوست نداره رابطه جنسى داشته باشه می‌شه تجاوز.

ولى رابطه‌اى که دو طرفه باشه و بر اساس علاقه و عشق شروع شده باشه، ارزش بالاترى داره. حالا الان اسمش رو گذاشتن ازدواج سفید که به نظر من اسم خوبیه. نه قسمت ازدواجش. بلکه قسمت سفیدش! یعنى بقیه ازدواج‌ها سیاه هستن و این نوع ازدواج راحت، بدون فشار خانواده و سَبُک است. مثل یک پرده سفید در نسیم خنک تابستان. عاشقى بدون دخالت دیگران.

توافق و با هم بودن دو نفر با شخصیت‌هاى متفاوت ، به اندازه کافى سخت است و با دخالت دیگران و اضافه کردن آداب و رسوم به دردنخور سخت‌تر هم می‌شه. دو سال اول ازدواج، یکى از سخت‌ترین سالهاست. باید با زیر و بم زندگى با یک انسان متفاوت آشنا بشى و خودت را بر اساس نوع زندگى و خواسته‌هاى طرف مقابل عوض کنى. شاید اگر دو سال اول همه ازدواج‌ها سفید بود، پایان خیلى از اونها سیاه نمی‌شد.