تا چگونه ببینی!

«سهم زنان از ارث»

عصر

پدر خانواده که در تصادف جان داد، فرزندان شبانه دور هم جمع شدند و قبل از این که کفن و دفن صورت بگیرد خانه پدری را به نام مادر زدند، دفتر خانه آشنا بود و وکیل هم. چندین سال بعد یکی از پسرها وضع مالی‌اش به شدت خراب شده بود و در به در به دو میلیون تومان پول نیاز داشت. وقتی به مادر مراجعه کرد، مادر شانه‌هایش را بالا انداخت و گفت: می‌خواستی مراقب پول خرج کردنت باشی!

پدر خانواده سرطان داشت، دو ماه بعد از عمل از دنیا رفت. پسرها بعد از مرگ پدر دو دسته شدند، دو نفر به شدت به پول نیاز داشتند و دو نفر از سهم خودشان گذشتند. خانه فروش رفت و مادر آواره خانه پدری و برادرانش شد. سهمی که از فروش خانه به او رسیده بود اندازه اجاره ۶ ماه یک آپارتمان حاشیه شهر هم نمی‌شد.

پدر به شدت وضع مالی‌اش خوب بود همسرش از دنیا رفته بود، یک دختر داشت و سه پسر، خیلی قبل از مرگ به هر فرزندش یک چهارم از اموالش را بخشید. در وصیت هم سهم کارخانه را طوری تنظیم کرده بود که به دخترش تا پایان عمر درصد قابل توجهی برسد.

مرد از کارخانه‌داران معروف شهر بود. نیمی از کارخانه و همه منزل مسکونیشان به نام همسرش بود، از دنیا که رفت، اوضاع زن هیچ فرقی نکرد و کارخانه همچنان می‌چرخد.

در تمامی این مثال‌ها قوانین اسلام اجرا شده است و نتایج متفاوت آن کاملا مشهود است. قانون کلی ارث طبق دین اسلام به این صورت است که زمانی که شخصی از دنیا می‌رود بدهی‌ها و حقوقش را پرداخت می‌کنند، به وصیتش عمل می‌شود -که وصیت تنها بر یک سوم از دارایی‌ها و اموال قابل اجراست، یعنی کسی نمی‌تواند وصیت کند همه اموالش به یک نفر خاص برسد یا این که فرضاً کسی را از ارث به صورت مطلق محروم کند-  و بعد از باقیمانده پول به ترتیب به سه دسته از افراد با سهم معین، پرداخت می‌شود. این سه دسته در واقع اولویت‌بندی دارند. دسته اول شامل همسر، فرزندان، پدر و مادر و نوه‌ها، دسته دوم خواهر و برادر و اجداد و دسته سوم خاله و دایی و عمو و عمه و بستگان دورتر می‌شود. در واقع اگر در هر دسته کسی وجود نداشته باشد برای تقسیم ارث سراغ دسته بعدی می‌روند. خلاصه اینکه وقتی از دنیا برویم پول‌ها و اموال ما بین آدم‌های زیادی تقسیم خواهد شد. در این میان ایرادی که گرفته می‌شود به میزان سهم همسران که برابر یک هشتم در صورت داشتن فرزند و یک چهارم در صورت نبودن فرزند و نیز دو برابر بودن سهم پسر نسبت به دختر است. ایرادی که به نظر من نتیجه دیده نشدن خیلی از قضایا و موارد است.

اول این که وقتی در مورد پرداخت بدهی‌های متوفی صحبت می‌کنیم، مهریه جزو همین دسته است. یعنی زن ابتدا مهریه‌اش را اگر تا قبل از مرگ همسر مطالبه نکرده بوده باشد، آن را از روی اموال بر‌می‌دارد. حال اگر دختران و زنان ما به دلایل مختلف بحث مهریه و تعیین کردنش را شبیه بازی و فکاهی می‌گیرند یا به آن اهمیت درست نمی‌دهند، نمی‌شود ایراد را به حکم وارد کرد که چرا سهم زن خانواده کم است.

بخش مغفول بعدی این است که قوانین و احکام دین را باید در یک مجموعه دید و گذاشتن ذره‌بین به یک جز از یک کل، کار درستی نیست. حکم ارث کم زن را باید در کنار  حکم مهریه دلخواه و راضی‌کننده برای زن دید. زن می‌تواند مهریه‌اش را مثلا درصدی از اموال شوهرش ذکر کند یا خیلی روش‌های هوشمندانه و زیرکانه است که دین اجازه داده، بلکه دستور داده حتماً انجام شود.

نکته سوم که باز مورد کم توجهی است این است که هر زن، به جز نقش همسری، نقش مادری و خواهری و مادربزرگی و فرزندی و خاله‌ای و عمه‌ای هم دارد و قرار نیست ارث فقط از شوهر نگون‌بخت مرده‌، به او برسد.

حق می‌دهم به کسانی که دیدن نسبت عدد ۲ به ۱ برایشان سخت است، اما گمان می‌کنم که مثل همه جوامع و قوانین دیگر، لزوماً همه قوانین به مذاق همه خوش نیست و مصالح زیادی برای وضع یک قانون در نظر گرفته می‌شود و وقتی می‌توان در مورد عادلانه بودن یا نبودن قضاوت کرد که آن حکم توسط کسی یا کلاً اجرا نشود یا بخشی از آن اجرا شود و گرنه کلیت حکم از نظر منطقی قابل قضاوت نیست، مثلاً شما ۳۰ درصد از حقوق سالانه خودتان را دو دستی به عنوان مالیات تقدیم دولت می‌کنید که به مذاق هم خوش نیست، حال اگر کسی مالیاتش را پرداخت نکند یا در پرداخت آن زیرآبی برود می‌شود گفت که بی عدالتی رخ داده و چه بسا عواقب بدی هم داشته باشد و گرنه اصل حکم پرداخت مالیات، یک قانون است که شما موظف به اجرای آن هستید، چه دوست داشته باشید چه نه و اگر پرداخت کنید شهروند خوبی به حساب می‌آیید؛ به نظر من حکم خدا هم این گونه است. یکی دو برابر دیگری باید بگیرد، هر کسی زیر بار قانون رفت در سیستم خداوندی بنده بهتری‌ست… نمی‌دانم.

Advertisements

هر گلی یه بویی داره

«سهم زنان از ارث»

بعد از ظهر

وقتی پدربزرگش فوت کرد، مادرش و خواهر برادرهایش (شامل عروس ودامادها) بی‌هیچ حرف پیشی تمام اموال پدربزرگ را در بست در اختیار مادرشان گذاشتند و هیچ‌کس به هیچ چیز دست نزد و نق و نوقی هم در کار نبود. برای همه‌شان نحوه صحیح تقسیم اموال آن بود که همه چیز را در اختیار نیمه‌باقیماندۀ زوج سازنده آن زندگی بگذارند.

همین مادربزرگ داستان چند سال بعد از فوت پدرش با خواهر برادرهایش سر انحصار وراثت مشکل پیدا کرده بود. برادرهای مادربزرگ خواسته بودند همه‌چیز را بنابر قانون ارث اسلامی تقسیم کنند و فرزندان خواهر درگذشته را از ارث مادرشان محروم، البته این همه ماجرا نبود یکی از خواهرها را به دلیل مشکل ذهنی و به بهانه اینکه خودمان حواسمان به زندگیش است از تقسیم‌بندی اموال حذف کردند و خانه پدری را که در اختیار همین خواهر حذف‌شده بود و پایگاه دورهمی همه‌شان هم بود را فروختند و در عوض برای آن خواهر یک جعبه کبریت خریدند که نتوانست درش زندگی کند و خانه‌به‌دوش شد. مادربزرگ برای فرزندان خواهر درگذشته‌اش و برای خواهر بی‌خانه‌شده‌اش خیلی تقلا کرد ولی حرفش به جایی نرسید. چون زن بود و فرزندان ذکورش، فرزندان دختری خانواده بودند، نام خانوادگیشان فرق می‌کرد پس حق کمتری داشتند و شکایت‌ها راه به جایی نبرد. حتی کسی ریش سفیدی هم نکرد و روابط از هم پاشید.

مادربزرگ چند سال پس از فوت دامادش شاهد این بود که دخترش بیشترین سهم قرض خانه‌ای را پرداخت کرد که با تلاش هردوشان خریده بودند ولی داماد پیش از تمام شدن وام خانه درگذشته بود، و در نهایت دخترش سهم کمی از پول فروش را ارث برد چون خانه به نام داماد بود. در واقع اگر دخترش قیم نوه‌اش نبود تمام تلاش جوانیش از دست رفته محسوب می‌شد.

سهم ارث فقط با قوانین مشخص نمی‌شود، بلکه می‌توان کمی فکر کرد که آیا قوانین عادلانه‌اند حتی اگر نفع ما در همین قوانین باشد. گاهی می‌توان با یک وصیتنامه هوشمندانه جلوی بی‌انصافی و سواستفاده از قانون را گرفت. گاهی می‌شود خودخواسته منصف بود و به قانون یاد داد که چگونه می‌توان به مساوات تقسیم کرد.

ارث بابا

«سهم زنان از ارث»

نیمروز

بابا قبل از مریضی‌اش رفته بود محضر و همه دارایی‌اش را نصف به نام دختر و نصف به نام پسرش کرده بود. همسرش موافق نبود اما او محکم گفته بود: «دختر و پسر ندارد من همان اندازه پدر پسرم بوده‌ام که پدر دخترم و تازه آن انتظاری که مردم از دختر برای رسیدگی به والدین دارند از پسر ندارند. پس چرا باید حقش را کمتر کنم؟» همسرش گفته بود: «خب شوهر دختر هم دو سهم از ارث خودش می‌آورد و این‌طور که بشود؛ کمبود سهم دختر جبران می‌شود.» بابا جواب داده بود: «من فضول پول پدر دیگران نیستم. من مسئول بچه‌های خودم هستم و می‌دانم باید تساوی را رعایت کنم. آمدیم و پدر دامادم پولی نداشت. آن‌وقت چه؟ من چیزی را که مالکش هستم طوری تقسیم می‌کنم که عقلم می‌گوید. دیگران هم خودشان می‌دانند.»

همه می‌دانستند بابا دختردوست است و این قضیه را بیش از آن‌که دلیل عدالتش بدانند؛ گذاشتند به پای دختر دوستی‌اش.

بابا مریض که شد همه از سر بازش کردند به جز همان دختر و صد البته نه برای ارث. دختر جانش برای پدرش می‌رفت و همه هم می‌دانستند. بعدها که بابا از دنیا رفت؛ دختر سهم‌الارثش را داد به همسرش برای سرمایه‌گذاری و شرط کرد این پول هر چقدر که شد؛ وقت تقسیم بین چهار بچه به تساوی تقسیم شود؛ درست همانطور که بابا برای او و برادرش خواسته بود. چهار بچه هم تصمیم گرفتند اگر بچه‌دار شدند همین رویه را ادامه بدهند و فکر کردند شاید اگر خوش‌شانس باشند دور و بری‌هایشان هم همین رویه را پیش بگیرند و قدم‌قدم این رسم جا بیفتد.

همه‌شان فکر می‌کردند خود به‌ خود در این جامعه سهم پسرها در همه‌چیز از دخترها بیشتر هست پس چرا وقتی جایی هست که می‌توانیم کمی این شکاف را پر کنیم؛ دست‌دست کنیم؟ پسرها حتی بیش از دخترها موافق بودند. مادرشان -دخترِ بابا- از همه خوشحال‌تر بود وقتی می‌دید ارث فکری بابا چه‌طور دارد بین آیندگانش مساوی تقسیم می‌شود و پیش می‌رود.

من یکی از آن چهار بچه خوش‌شانس هستم.

تا قبر آ آ آ آ

«سهم زنان از ارث»

صبح

نگاه اول: واستادم تو آشپزخانه و خیره شدم به دیگ حلوا. دیگه شده سیاه رنگ لباس‌های تن حاضرین مجلس اما هنوز خیلی شله. با خودم فکر می‌کنم کی من رو مسئول پخت حلوا کرد؟ تو راهروی پشت آشپزخونه دونفر واستادن و تند تند حرف میزنن «نگاه کن تورو خدا ورداشته کل ایل و طایفه‌اش رو آورده. هنوز هیچی نشده قشون‌کشی راه انداخته!» -«ها یکی نیست بهش بگه تا حالا کجا بودین؟ حالا که مرحوم اینجا نیست پاشدین اومدین که ما خیلی رفیق بودیم، دوست بودیم، دختر دادیم پسر گرفتیم» – «داداش ما هم که خر! نمی‎فهمه این زنش چرا این بازی‌ها رو داره در میاره!»

نگاه دوم: نشستیم پشت میز آشپزخانه. بعد از مدت‌ها مجدد مهمانشان هستم. صحبت از باغ پیش می‌آید. تکه زمینی که خودشان چندسالی است رویش کار می‌کنند. آخرین باری که من اینجا بودم قرار بود به اسم تنها دخترشان کنند که طلاق گرفته‌بود. می‌پرسم که چه‌شد؟ می‌گویند با بچه‌ها مشورت کرده اند و پسر وسطی گفته است: «مگر ما از یتیم‌خونه اومدیم که به اسم تنها دخترتون کنین!» خودشان به این شوخی بامزه می‌خندد.

 نگاه سوم: همکارم تعریف می‌کند که خواهرش با او قهر است. دلیلش هم این است که رضایت داده که نامادری و دخترش سهم برابر از ارث ببرند. خواهر قرار است شکایت کند علیه ناخواهری چون خون مشترک ندارند.

حرف مردن که پیش می‌آید یا هر وقت کسی از اینکه بالاخره پیر شده و مرگ حق است صحبت می‌کند معمولا طرف مقابل با جملاتی مانند «ایشالا صد سال زنده باشی» یا «این حرف‌ها چیه! خدا نکنه!» بحث را خفه می‌کند. فرد مسن هم که انگار شنیدن همین جملات برایش کافی است شاد به زندگی روزانه‌اش بر می‌گردد. اما من فکر می‌کنم لازم است گاهی برعکس عمل کرد و گفت: «بلی مرگ حق است. حالا چه کرده‌اید برای روزی که دیگر نبودید؟»

همه‌ ما شنیده و یا دیده‌ایم دعواهای خانواده‌ها را بعد از مرگ‌ بزرگ خانواده. اول به ظاهر همه چیز خوب پیش می‌رود و همه اصرار دارند که اثبات کنند چه خانواده‌ دوست‌داشتنیی هستند. بعد ناگهان یک نفر از همسایه ی طبقه پایین یا یک همکار فضول سرکار یا حتی خاله و عمو، یکجا فیتیله‌ای روشن می‌کند: «وقتی مریض بود و تو تر و خشکش می‌کردی اون کجا بود؟» – «والا یک عمر خرجشون رو دادی حالا اون مفت‌خور‌ها اندازه تو ببرند؟» و بعد میزان شعله‌ور شدن بستگی دارد به نفتی که برسد. چند نفر دیگر طرف تو هستند؟ چند نفر دیگر این حرف را تایید می‌کنند؟ نقش همسرها چقدر است؟

از نظر من قانون ارث کاملا بی‌منطق است. شاید مثل خیلی‌قوانین دیگر. نمی‌شود کاری کرد؟ چرا می‌شود. اما نه با حرف و پیغام و وصیت روی هوا‌. به‌جای اینکه بگوئید من که مردم این ظرف برای تو، ظرف را بردارید و بگذارید دست فرد مورد نظر و بگوئید «این ظرف مال تو». خرج‌تراشی نکنید که من دوست دارم در چنین جای خوش آب و هوایی دفن بشم. اگر می‌توانید قبر خود را در جایی که دوست دارید بکنید. اگر خودتان در این سنی که هستید این توانایی را ندارید. روی پول داشته یا نداشته‌ بازماندگان حساب نکنید. بچه‌های شما همان‌ها هستند که روزی سر یک عروسک یا نوبت دوچرخه‌سواری دعوا و قهر می‌کردند. با بی‌درایتی دعوا را شروع نکنید ای عاقل مردان و زنانی که احترام سنتان واجب است.

 همیشه یادتان باشد: تا قبر فقط آ آ آ آ… چهار انگشت.

دختر و پسر فرق دارند؟

«سهم زنان از ارث»

سپیده‌دم

اولین بار نابرابری در ارث رو در داستان‌های مادر جوانی از دوستان دیدم که همسرش فوت کرده بود و اون و دخترش رو تنها گذاشت بود.‌ اموالی که حاصل زحمات مشترک هر دوشون بود و سختی‌هایی که در سال‌های اولیه زندگی به امید آرامش در آینده کشیده بودند، حالا بخش قابل توجهی‌ از اموالشون سهم مادر و پدر و برادران همسرش شده بود. سهم خودش که تقریبا هیچ بود و برای این که لااقل ملک به درد بخوری به دخترش برسه هم بارها و بارها با خانواده شوهرش جنگید.

بعدها با واقعیت تلخ نابرابری در ارث در شرایط مختلف دیگر هم روبرو شدم. نه فقط در ارث به معنی لغوی بلکه در تقسیم اموال قبل از فوت پدر و مادرها هم. چند خانواده می‌شناسید که سهمی که پسر خانواده از اموال داره مشابه دختر خانواده باشه؟ ممکنه توان خانواده‌ای پرداخت پول پیش اجاره‌خونه باشه و توان خانواده‌ای خرید یک برج، ولی می‌دونم در ذهن شما هم مثل من کسی که این الطاف بهش میشه پسر خانواده است.

بعدها شرایطی پیش اومد که خودم هم به این موضوع فکر کردم. آیا من حاضر بودم سهم همسر من کمتر بشه تا به خواهرهاش مقدار برابری از اموال برسه؟ با اینکه با ارزش‌ها و عقایدم در نظر خیلی متفاوته ولی وقتی پای پول در عمل وسط کشیده میشه، معلومه که حاضر نبودم شوهرم سهم کمتری بگیره.

خودم فکر می‌کنم تنها جایی که میشه این نابرابری رو اصلاح کرد، در افکار پدر و مادرهاست. نه قانون تغییری خواهد کرد و نه پسرهایی که در این ماجرا نفع می‌برند و همسرانشون حاضر خواهند شد از سهمشون بگذرند. فقط توی ذهن پدر و مادرهاست که میشه این برابری رو ایجاد کرد و با برنامه‌ریزی قبل از مرگ برای تقسیم اموال، کاری کرد که فرقی بین دخترها و پسرها نباشه. در دنیای واقعی تنها مواردی که دیدم ارث بین افراد مونث و مذکر یکسان تقسیم شد، در این شرایط و با تصمیم پدر و مادر بود.

حکایت روزگار

«سهم زنان از ارث»

سحرگاه

خب، من با این قانون تقسیم ارث مخالفم، چون برام قابل هضم نیست که چرا تو یک خانواده که هم پسر و هم دختر، فرزندان اون پدر و مادرند باید بعد از فوت کردنشون سهم ارث بیشتری به پسر برسه؟ خون رنگین‌تری داره؟ همینطوری هم دختر همیشه مورد تبعیض واقع میشه توی رفت و آمد و پوشش و مراوده با دیگران، حالا فکر کنید توی زندگیی که به اندازه دیگران ممکنه سختی کشیده باشه قناعت کرده باشه و از دوست داشتنی‌هاش چشم پوشیده باشه تا خانواده بتونن پولی کنار بذارن برای آینده، این آینده سهم بیشتری رو محفوظ برای پسر نگه داشته باشه!

چند وقت پیش توی یک همایش گروه حقوق و فقه‌ حقوق شرکت کردم که بحث دقیقا راجع به موضوع ارث بود و موافق و مخالفانی داشت. یکی از موافقا پشت تریبون اومد و دلایل خودش رو گفت که بد نیست بنویسمش. گفت “موافقم که ارث مرد دو برابر زن باشه چون یک امر منطقیه و باعث توازن میشه، موافقم چون نفقه زن بر عهده مرده و مرد باید در زندگی مدام خرج کنه و زن گیرنده باشه، هر چی که زن در ارث بگیره به عنوان پس‌اندازش محسوب میشه، در حالی که هرچی مرد بگیره باید صرف مخارج زندگی بشه. از لحاظ قانونی و در عوضش هم تکالیفی بر عهده مرد گذاشته شده مثل پرداخت دیه در حالی که زن هیچ مسولیتی برای پرداخت دیه نداره، البته همیشه هم این قوانین نیست استثنائاتی هم وجود داره که ارث زن و مرد برابر هست مثل پدر و مادری که از فرزند مرده‌شون ارث میبرن، البته نباید گفت که اسلام با این قانون خانوم‌ها رو محدود کرده و حقشون رو ضایع کرده چون قبل از اسلام اصلا زنها ارث نمی‌بردن. پس اسلام این اوضاع رو متعادل‌تر کرده.”

حالا در نظر بگیرید دختری ازدواج می‌کنه، مشکلات مالی زندگیش صدها برابر بیشتر از برادرشه و شوهرش هم توان این رو نداره که همسرش رو تامین کنه، مثلاً ورشکسته شده و این وسط یک دفعه با مرگ پدر و باز شدن بحث ارث و میراث، تمام چشم امید دختر به اموالیه که بهش می‌رسه، اما چی میشه؟ ارثی نصف برادرش رو دریافت می‌کنه. این انصاف نیست!

و راستش در کل این حرفها، نظر صادقانه من اینه که چرا باید خیلی‌ها چشم به مرگ پدر مادرشون داشته باشن تا ازشون چیزی بهشون برسه؟ من خودم اگه پا به سن گذاشتم و مال و اموال زیادی داشته باشم و بچه‌هام هم سن بلوغ رو رد کرده باشن، چیزی که قراره بعد مرگم بهشون برسه رو قبلش بینشون به طور مساوی تقسیم می‌کنم و فقط در اندازه‌ایی دارایی برای خودم نگه می‌دارم که زندگیم رو خوب از پیش ببرم. همین.