دسته: تحقیر و تنبیه بدنی کودک

مراقب ادعاهای خود باشید

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

مهمان هفته: عیسی

از مجموعه یادداشت‌های یک دکتر خسته

همه چیز از آن روزی شروع شد که معلم کلاس چهارم دبستان از دست فرامرز عصبانی شد و توی سرمای زمستان و ریزش برف سال ۷۱ بهش گفت که باید بروی و توی حیاط بیاستی. اونقدر تصویر ایستادنش زیر برف برام واضحه که حتی یادمه برف روی پلک‌هایش و عینکش نشسته بود و او صاف روبرو را نگاه می‌کرد و حرکت نمی‌کرد. جسته‌گریخته از برخی بچه‌ها می‌شنیدم که پدرهایشان گاهی آنها را کتک می‌زنند. همیشه تصورم از تنبیه بدنی یک تصویر مخوف و هولناکی بود. شاید دلیلش این بود که بیشتر از آن که تجربه کرده باشم، شنیده بودم. در واقع والدینم به چنین چیزی اعتقاد نداشتند. البته اینطور نبوده که به من هیچ فشاری نیامده باشد… هنوز صدای پدرم در گوشم زنگ می‌زند؛ آن روزی که جلوی برادر کوچک‌تر و پسرخاله‌ام ماشین را کنار خیابان نگهداشت و با تمام وجود سر من داد زد که یا حرف مرا گوش می‌دهی یا از ماشین پیاده می‌شوی و من آن روز تلخ‌ترین واژه زندگی‌ام را گفتم: «چَشم.»

برای هر کودک در سنینِ کشف استعداد و شکل‌گیری شخصیت نفهم بودن، ناکافی بودن، خرابکار بودن، بی‌فایده بودن خودش فی نفسه بزرگترین ضربه روحی و روانی را به همراه دارد؛ چه برسد به اینکه با تنبیه بدنی نیز همراه باشد. خاطرم هست روزگاری را که معلم ما مانند شیر غرانی که به گله بره‌ها حمله کرده وارد کلاس می‌شد و نگاهش به دنبال قربانی مورد علاقه‌اش می‌گشت تا آنکه پیدایش‌کند و با سوال‌پیج کردن فراوان او را محکوم به تنبیه نماید. و باز خاطرم هست که من چگونه از ترس گرفتار شدن در چنگال معلم عصبانی عقده‌ای به کُنجی امن پناه می‌بردم. آن روزگار بود که به خودم قول دادم «‌اگر روزی معلم شدم هرگز دست روی بچه‌ها بلند نمی‌کنم.»

گذشت و گذشت و چرخ روزگار در سال ۸۶ مرا معلم انشا کرد. معلمی با شعار «من هرگز عصبانی نمی‌شوم» و چه کلاس شلوغی و پر هیجانی. تمام بچه‌ها از لحظه لحظه کلاس به وجد می‌آمدند و لذت می‌بردند. درسی دوست‌داشتنی و کلاسی از جنس خلاقیت. اما اداره کلاسی بیست نفره با هیجان فراوان و تکه‌ها و شیطنت‌های ویژه دوران بلوغ کار ساده‌ای نبود. در همان لحظات هم بارها از کوره در می‌رفتم و آن موقع وقتی در جایگاه معلم نشستم درک کردم که چقدر سخت است به اعصاب خودم مسلط باشم. برایم جالب‌تر این بود که ترس بچه‌ها را هم درک می‌کردم و در صورت آنها همه چیز را می‌خواندم، در حالی که خودم در جایگاه معلم نشسته بودم و سعی داشتم که هرگز عصبانی نشوم.

این گذشت تا در یکی از انشاهای بچه‌ها به شکل مکرر شاهد تصاویر تاریک و مبهم و غم‌انگیز بودم. موضوع را با معلم پرورشی مدرسه در میان گذاشتم و فهمیدم که فرزند از تنبیه بدنی پدر آزرده است و مدرسه پیگیر موضوع است. با خودم وعده دادم: «من وقتی پدر شوم، هرگز دست روی فرزندم بلند نمی‌کنم.» بعدش ازدواج کردم و صاحب فرزند شدم؛ دکترای روانشناسی و صاحب نظر درباره اصول تربیتی.

وای! عجب حرف سختی! سخت نه بخاطر اینکه من دستِ بزن دارم. خیر! برای اینکه فرزندم ناخودآگاه می‌داند چگونه مرا عصبانی کند و من مجبورم، تاکید می‌کنم مجبورم به عهدم پایبند بمانم.

ماجرا گذشت تا رسید به آن روز که در جمع پدران یک مجموعه دبیرستان این سوال از من شد: «جناب آقای دکتر! آیا شما تنبیه بدنی برای بچه‌ها را توصیه می‌کنید؟» نگاهی به پدران انداختم؛ کارمندان بانک‌ها و موسسات، سخت گرفتار پول درآوردن، تشنه داشتن پسرانی رام و آرام و حرف گوش‌کن. حتی برخی از آنها زیر لب پوزخندی نثارم کردند که «ما که می دانیم تو مخالفی! اما ما می‌زنیم بچه‌هایمان را!» برخی دیگر را دیدم؛ چهره پدر خسته و درمانده از داستان‌های فرزندش، از چالش‎های دوران بلوغ که نتوانسته بود از عهده آنها بر بیاید؛ از اینکه درست در زمانی که باید برایش پدری رفیق و همراه باشد، پدری غایب و خشمگین بوده است. پدرهای دیگری را دیدم که دست بر سینه منتظر توصیه‌های کلاسیک اخلاقی من بودند که به بقیه بگویند دیدید ما راست می‌گفتیم و آخرین متدهای تربیتی حرف ما را تایید می‌کند.

صدایم را صاف کردم و گفتم: «به نظر من تنبیه بدنی هیچ اشکالی ندارد. اما خیلی نامردید، خیلی بی‌وجدان هستید، خیلی پَست هستید، اگر هنگامی که تنبیه می‌کنید، ریس اداره‌تان را هم بزنید، افسر راهنمایی رانندگی نفهم چهارراه را که شما را جریمه کرده بزنید، مادر زنتان را هم بزنید، معلم کودکی‌تان که شما را کتک می‌زده را هم بزنید، و خیلی نامردید اگر با کتک زدن فرزندتان از تمام افرادی که از آنها کینه به دل دارید انتقام بگیرید.» نگاهی به جمعیت انداختم؛ تقریبا همه شوکه بودند. «بهتر بگویم! شما زمانی می‌توانید دست روی فرزندتان بلند کنید که بتوانید آگاهانه ضمن شناخت خشم خودتان، همه محرک‌ها را جدا نموده و صرفا با واقعیت موضوع روبرو شوید.» باز هم به دلم ننشست. کمی قدم زدم «پدران! تنبیه بدنی و روحی اثری بسیار عمیق بر پیکره روان نوجوان شما می‌گذارد. نگذارید فشارهای زندگی و خشم‌های انباشته و کینه‌های فرو خورده باعث شود که شما به راحتی بروی فرزندانتان دست بلند کنید. حقیقتش را بخواهید نمی‌توانم به شما بگویم که عصبانی نشوید. بالاخره پدید می‌آید. زندگی است دیگر، گاهی خشم و عصبانیت هم دارد. و این حرف خنده‌داری‌ست اگر بگویم تلاش کنید که هرگز عصبانی نشوید. اما این حرف را می‌توانم بگویم که تلاش کنید بدانید که سر چه موضوعی عصبانی هستید و می‌خواهید چه کاری انجام دهید.» نگاهی به پدرانی انداختم که خودشان محصول تنبیه‌های بدنی مدرسه و والدینشان بودند. به راستی که باید مراقب ادعاهایمان باشیم. زیرا روزی به سرنوشت ما تبدیل خواهند شد.

ببخشید

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

بامداد

زیاد دعوای‌مان می‌شد. چهارتا بچه‌ی پشت سرهم بودیم و درگیری‌هایمان طبیعی بود. مادرم ما را نمی‌زد. هرگز هیچکداممان را نزد. از او حساب می‌بردیم و می‌دانستیم بهای عشق و رسیدگی بی‌دریغ و بی‌پایانش، گوش دادن بی چون و چرا به حرف‌هایش است.

یک‌بار با برادرم دعوایم شد. من زیادی لوس بودم و گریه کردم. مادرم عصبانی شد و دست گذاشت روی شانه‌ام و هلم داد عقب؛ گریه‌ام شدیدتر شد و رفتم توی حمام شیر آب را باز کردم و گریه کردم. چند ضربه کوچک به در خورد، لای در را باز کردم. مادرم در را بازتر کرد و بی‌ترس خیس شدن بغلم کرد و گفت: «دستم بشکنه، ببخشید.»

لحظه‌ی گرانی بود. از آن روز یادم ماند کاری نکنم بگوید ببخشید، کاری نکنم بگوید دستم بشکند.

بدترین اتفاق تمام کودکی‌مان این بود که برسد به آن‌جا که بنشیند توی آشپزخانه و گریه کند. گمانم یک‌بار به آن‌جا رسیده بود و هیچ‌کدام دل‌مان نمی‌خواست باز به آن‌جا برسد. قلب‌های کوچک ما توانایی بلند کردن این همه سنگینی را نداشت.

نمی‌دانم خوب است یا بد، اما حتی الان بعد از گذشت سال‌ها از آن‌روزها هنوز برای من بدترین اتفاق این است که کسی را ناراحت کنم؛ که ببینم کسی از ناراحتی پناه می‌برد به گریه، به اندوه. این، باعث شده خیلی وقت‌ها پا بگذارم روی خودم، مطمئنم بعدا می‌توانم خودم را آرام کنم اما اگر کسی ناراحت شود – به هر دلیلی، خواه مربوط به من باشد یا نه – وجدانم را نمی‌توانم به هیچ روشی آرام کنم. دوستم می‌گوید: «به خودت یاد بده همه چیز تقصیر تو نیست. اینطوری نابود می‌شوی.»

سعی می‌کنم یاد بگیرم و فقط مواظب باشم مستقیم یا غیر مستقیم کسی را آزار ندهم. اما سخت است. هر لحظه صورت مادرم می‌آید جلوی چشمم که می‌گوید: «ببخشید…»

ساربان سرگردان

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

نیمه‌شب

مردی در اسطوره‌های یونان هست که یه تخت داره. مردم رو به تختش دعوت می‌کنه که استراحت کنند و بعد اگر قدشون از قد تخت بلندتر باشه اونها رو از زانو اره می‌کنه و اگر قدشون از تخت کوتاه تر باشه، با تسمه بدنشون رو می‌کشه و اندام درونی بدن از این فشار پاره میشن و شخص می‌میره. هر وقت صحبت از اصول تربیتی بچه‌ها میشه، من یاد این تخت یونانی می‌افتم.

ایده‌ی اولیه‌ی تربیت اینه که من چیزی رو می‌دونم که تو نمی‌دونی. من صلاحی رو می‌فهمم که تو نمی‌فهمی. من شعور و درکی رو دارم که تو نداری. همین میشه که هر کس قدرت بیشتری داره سعی می‌کنه به اسم تربیت دیگری رو تحت مهمیز کنترلش بیاره. دختری می گفت وقتی سر کار رفته، رئیس اداره اش بهش گفته من تو رو خرد می‌کنم و از نو می‌سازم تا اونطوری که من می‌خوام کار کنی. اینجا من هیچ نوعی از سرکشی رو قبول نمی‌کنم.  دختر جان هشت سال پیش اون رئیس و در اون اداره کار کرده بود تا به نقطه‌ی شکست رسیده بود.

این آدم‌ها رو که می‌بینم، فکر می‌کنم چی کم دارن و چه چیزی سر جاش نیست که به چنین تحقیری، به چنین اجباری تن میدن؟ مشکل مسائل مالی می‌تونه باشه یا عقده ی حقارت یا چیز دیگه‌ای؟ معمولا اما پشت چنین اتفاقاتی، پدر و مادری هستن که در بچگی به کودکشون آموزش دادن باید تمرد رو کنار بذاره یا باید مطیع باشه یا کافی نیست. بچه‌ها سال ها در ترس زندگی می‌کنند و بعد همه‌ی تلاششون رو می‌کنن تا اونقدر خوب باشن تا دیگه هیچ کس اینطور آزارشون نده.

یا مثلا دیگه همه داستان پدر مادری که با زور، تطمیع و فشار و تنبیه و تشویق سال‌ها سعی کردن کودکانشون را با تربیت مذهبی بار بیارن یا به همه ثابت کنند فرزندشون باهوش‌ترین شخص فامیله رو بلدیم. خیل عظیم افرادی که الان دور و برمون هستند و از درس متنفرند یا به شدت دین‌ستیز شدند و حداقل رواداری رو برابر مذهب دارند. یا افرادی بینمون که رابطه ی عشق و نفرت با پدر و مادرشون دارن و با سن زیاد هنوز نتونستن درک کنن لازم نیست در هر کاری دنبال رضایت والدین باشن و زندگیشون در ملغمه ای از نارضایتی و تلاش می‌گذره.

من متخصص کودک نیستم و کودک زیادی دور و برم هیچ وقت نبوده. اما نگاه می‌کنم و می‌بینم پدر و مادرهایی که خیلی سختگیر بودند الان در اطرافشون بزرگسالانی به شدت ناراضی دارند. افرادی که در شبکه‌های اجتماعی صبح تا شب در حال غر زدن هستند و اصرار می‌کنند که سوخته‌ترین نسل ایرانند.

مرخصی

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

شبانگاه

نویسنده مورد نظر در مرخصی به سر می‌برد.

سه روایت

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

شامگاه

بک – از خرید دم عید برمی‌گردم. همه‌جا شلوغ است. همه‌جا پر از ازدحام است، پر از همهمه، پر از صداهای کرکننده. وارد مترو می‌شوم. دو پسر بچه‌ی دوقلو یک ریز دارند گریه می‌کنند. یکی دست پدر است و یکی دست مادر. هر دو با ریتمی یکسان با هم مثل سمفونی نانوشته‌ای گریه می‌کنند. مادر از دست آنکه بغلش است دیگر عصبانی می‌شود. چک محکمی به صورت پسرک می‌زند. پسرک گریه‌اش اوج می‌گیرد. مادر مستاصل به جایی خیره می‌شود تا شاید سنگینی نگاه‌ها را حس نکند.

دو – با دخترم درحال خرید هستیم. امروز بهانه می‌گیرد. با همه‌چیز و همه‌کس سر ناسازگاری دارد. خودش هم نمی‌داند چه می‌خواهد، فقط بهانه می‌گیرد. دائم گریه می‌کند و غر می‌زند. چند باری می‌پرسم که چه می‌خواهد، چیزی نمی‌گوید فقط گریه می‌کند. نمی‌دانم چطور می‌شود که دیگر از دستش عصبانی می‌شوم و سرش داد می‌زنم. و محکم در گوشش می‌زنم. داخل فروشگاه همه نگاهم می‌کنند. نمی‌دانم بعدش باید چه عکس‌العملی نشان دهم. دخترم زیر گریه می‌زند. همان‌طور مستاصل به جایی خیره می‌شوم تا سنگینی نگاه‌ها را حس نکنم.

سه – خواهر کوچکترم کنارم خوابیده. سه سال از من کوچکتر است. کوچک‌تر، زیباتر، شیرین‌تر. همه توجه‌ها به اوست. مادرم شیرش را می‌دهد و پدرم قربان صدقه‌اش می‌رود. حالا کنار هم خوابیده‌ایم. پدر نیست و مادر در آشپزخانه است. دستم را روی دهانش می‌گذارم. اول لبخند می‌زند بعد دست و پای کوچکش را تکان تکان می‌دهد و بعد جیغ خفه‌ای می‌کشد. مادر سراسیمه می‌آید. دست مرا پس‌می‌کشد و محکم در گوشم می‌زند. بچه را بغل می‌کند. من گوشه‌ای گریه می‌کنم.

در صورت امکان مستحب است که اجتناب شود!

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

غروب

داشتم فکر می‌کردم چه بنویسم! خب شکی نداریم که چنین روش تربیتی‌ای نکوهیده و نادرست است و آسیب‌های روانی ریز و درشتی وارد می‌کند که روانشناسان بهتر از بنده حضور انورتان عرض کرده، می‌کنند و خواهند کرد. همه می‌گویند نزنید و تحقیر نکنید که فردا خشونت در جامعه باز تولید نشود. خب؛ نزنید دیگر، حتما باید با زور دگنگ حرف به کله‌تان فرو شود؟!

خواستم از دوستان کتک‌خورده و بد از آب درآمده‌ام بنویسم، دیدم همه‌شان خوب از آب درآمده‌اند. دو سه‌تاییشان هم که ناکوک می‌زنند یا اینقدر نازپرورده و کتک‌نخورده بوده‌اند که از سیلی روزگار کمرشان شکسته و کوکشان در رفته، یا والدین محترم نمی‌زدند ولی اینقدر منم داشته‌اند که بچه از مثل آدم زندگی کردن بیزار شده و در زندگی خودش جفتک‌های عجیب غریب می‌اندازد. خلاصه نمونه‌ای نیافتم.

جهت کشف یک مثال، یک نسل عقب‌تر رفتم. نتیجه حتی بدتر بود. پدر مادرهای همنسلان من، کودکان دهه ۳۰ و ۴۰ خورشیدی هستند و چه کتک‌ها که نخورده‌اند. با ترکه آلبالو از درخت توت پایین آورده شده‌اند. به عقوبت پاره کردن شلوار چهل‌تکه‌شان در کوی و برزن، بابت هر کوک اضافه یک کتک نوش جان کرده‌اند. سر ظهر هنگام بازی در حیاط، خواب پدر را مشوش کرده و پشت‌بندش یک کتک جانانه مهمان شده‌اند. در مدرسه بخاطر گرفتن مداد با دست چپ انگشت‌هایشان درد شدیدی تحمل کرده، یا کلی مثال دیگر. ولی اکنون که مادربزرگ پدربزرگ هستند، نه بچه‌های بی‌معرفت و پرعقده و آسیب‌رسانی بوده‌اند و نه والدین پربغضی (نشان به آن نشان که خودشان پایه‌گذاران تفکر نه به تنبیه بدنی و تحقیراند) و نه بزرگ‌والدین بدعنقی، حتی خیلی مهربان و دل‌رحم و مامانی هستند.

از طرفی چندتایی مثال امروزی دور و برم دارم که مثال نقض نظریه روانشناسانند. همه‌شان بر اساس آخرین متد صلح‌طلبی و احترام به بچه و دیدن از زاویهٔ دید بچه و اینها دارند بزرگ می‌شوند و وااای که چه معجونی شده‌اند، پرمدعا و بی‌تربیت و گودزیلا. هر چه بگویی چارتا رویش جوابت می‌دهند. هر چه بخواهند با قلدری طلب می‌کنند، بدون اندکی درک از نمی‌شود و نمی‌توانم.

القصه که به نظر می‌رسد؛ گاهی زبانم لال، زبانم لال، گوش شیطان هفت پرده کر، گاهی دستت بشکند ولی بزنی، گویا افاقه می‌کند. حالا نه با ترکه و پشت دست، ولی با نگاه و اخم و تخم که دیگر می‌شود یک چیزهایی را حالیش کرد. حالا نه تحقیر، ولی بفهمد افسار زندگی دست کیست.

باور بفرمایید من هم کودکی را زیر دست والدی ظالم می‌بینم، خونم به جوش می‌آید، دست کتک‌زننده را به قصد شکستن می‌گیرم. من هم از رنج حقارت در چهره‌شان دلم ریش می‌شود. من هم با دیدن روح‌های درهم‌شکسته و چشمان اشکبارشان دیوانه می‌شوم. من هم با محققان و صاحبان فن در مذمت تنبیه بدنی و تحقیر کودک همداستانم ولی موافق دست بر سینه، غلام زرخرید کودک بودن و در نازبالش پروردنش نیز نیستم. بخاطر خود بچه عرض می‌کنم. به شهادت روزمرگی خودتان و اخبار، دنیای ما، دنیای راحت و مهربانی نیست. جامعه‌ای هم که داریم، از دنیایمان نامهربان‌تر است و فقط والدین نیستند که ممکن است تحقیر و تنبیه در چنته داشته باشند. شاهدش همین والد تحقیرنکننده، که با رو ترش کردن به کودک دستفروش تحقیرش می‌کند. همین والد که بهترین تربیت را برای فرزندش برمی‌گزیند، کودک سرایدار را مناسب همبازی شدن با فرزندش نمی‌بیند. همین والد به کلاس پیانو برنده که برای روحیه مفید می‌داندش، با ایش‌وفیش از کنار کودک ژنده‌پوش و خسته می‌گذرد. هیچکس هم که آسیب نزند و تحقیر نکند، حادثه و جنگ خبر نمی‌کند.

نمی‌دانم کدام خطر بزرگتریست. ولی هرچه نگریستم و در هر نسلی و هر ملتی، نازپروده‌ها و سیلی‌نخورده‌ها بیشتر از زندگی کشیده‌اند و روزگار سنگینتر در دامنشان گذاشته تا کتک‌خورده‌ها و تحقیرشده‌ها. آنچه بر آنها گذشته را سر سوزنی تایید نمی‌کنم ولی آنها حداقل از کودکی آموخته‌اند خودشان هوای خودشان را داشته باشند، آموخته‌اند گلیمشان چقدر است و چطور از آب بیرون بکشندش.

پدرم که درگذشت، ترک تحصیل کردم

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

عصر

دخترک همیشه رنگ‌پریده و نگران بود. مسبب آن همه نگرانی و تشویش و بیقراری‌اش پدر سختگیرش بود. او دلش می‌خواست دخترش هر سال با معدل بیست قبول شود و به کلاس بالاتر برود. فکر می‌کرد که اگر دخترش معدل بالاتر داشته باشد، صاحب شغل و مقام بالائی می‌شود.

دخترک با هر نمره نوزده یا هیجده از پدر به سختی کتک می‌خورد و با صورتی کبود و پایی لنگ راهی مدرسه می‌شد. از پدر آموخته بود که رازدار باشد و در مقابل سوال اولیای مدرسه بگوید که از پله‌ها لیز خورده، پایش پیچ خورده یا دلیل دیگری سبب زخمی شدنش شده است. نصیحت و خواهش و پرخاش اولیای مدرسه هم تاثیری بر پدر سختگیر نداشت. مادرش به اولیای مدرسه التماس می‌کرد که پدر را جهت توضیح و سرزنش به مدرسه دعوت نکنند. زیرا بعد از هر دعوت به جان دخترک می‌افتد که چرا به معلمت گفتی کتکت زدم؟ پس از پایان سال تحصیلی پدر به هدف ثبت نام دخترش در مدرسه‌ای دیگر (که به قول خودش فضول نبودند) پرونده دخترش را گرفت و رفت.

چند سالی از این ماجرا گذشت. روزی از روزها در جشن عروسی یکی از نزدیکان فیلمبردار را که دیدم، رنگ چشمانش، قیافه‌اش، چهره سفید و براقش به نظرم آشنا آمد. اما نشناختمش. او دوربین فیلمبرداری را به همکارش داد و به طرف من آمد. با سلام و احوالپرسی خودش را معرفی کرد. شناختمش. او همان دخترک نگران چند سال پیش بود. گفت: «می‌بینید صورتم چقدر زیبا و شاداب است؟ بعد از مرگ پدرم دیگر کسی کتکم نمی‌زند. تازه دوره راهنمایی را تمام کرده بودم که پدرم سکته کرد و درگذشت. خدا می‌داند که پس از دفن پدر چه حالی داشتم. از طرفی خوشحال بودم که دیگر زیر مشت و لگد و سیلی‌اش له نخواهم شد و ازطرف دیگر می‌گریستم از این که پدرم درگذشت و یتیم شدم. نمی‌دانستم از خوشحالی بخندم، یا در غم از دست دادن پدر بگریم. همان سال ترک تحصیل کرده و نزد عمویم که عکاس و فیلمبردار است مشغول به کار شدم. خدا را شکر که درآمد خوبی هم داریم. او آرزو داشت که من صاحب بهترین شغل دنیا شوم. گاهی سر مزارش می‌روم و برایش فاتحه می‌خوانم و می‌گویم پدر جان آسوده بخواب که دخترت صاحب بهترین شغل دنیاست. زیرا من عاشق شغلم هستم.»

می‌گویم‌: «‌پدرت نیت بدی نداشت‌. فقط روش غلطی داشت.» جواب می‌دهد‌: «‌می دانم من هم دوست دارم بچه‌ام بهترین شغل دنیا را داشته باشد. من و همسرم به همدیگر قول دادیم هرگز دست روی بچه‌مان بلند نکنیم. با روش درست و محبت و راهنمایی سبب موفقیت او شویم.»

زخم‌هایی چه عمیق

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

بعد از ظهر

مادرِ من  یک خط‌کشِ چوبی داشت که من را با آن کتک می‌زد. بر این باور بود که این کتک از بهشت آمده است و بچه تا کتک نخورد، تربیت نمی‌شود (من شاگرد اول بودم و مثل ساعت  کلاس‎‌های فوق برنامه را می‌رفتم و از ترس کتک خوردن خیلی کم حرف می‌‌زدم، ولی خرابکاری خیلی می‌کردم. ساعت و رادیو را باز می‌کردم، آرام و قرار نداشتم، لوله‌های زیر سینک را باز می‌کردم، در مدرسه کاغذ می‌انداختم در بخاری، از درخت بالا می‌رفتم، حیوانات زخمی را به خانه می‌آوردم، اما همه‌ی این کارها را در سکوت انجام می‌دادم، انتقام نمی‌گرفتم صرفا برایم جالب بود.) یک بار صبح که داشتم می‌رفتم مدرسه، خط‌کش را با خودم بردم و از پنجره‌ی سرویس مدرسه بیرون انداختم. مادرم مدتی دنبال خط‌کش گشت و پیدایش نکرد، از من پرسید من هم اظهار بی‌اطلاعی کردم. چند روز بعد مادرِ یکی از هم‌سرویس‌هایم که هم‌کلاسی هم بودیم، به مادرم گفته بود که دخترش (ماهرخ) ماجرای دور انداختن خط‌کش را برایش تعریف کرده است. عکس‌العمل مادرم چه بود؟ سیم ضبط را درآورد و با آن مرا به باد کتک گرفت.

امتحانات ثلت سوم شروع شد. اولین امتحانم ریاضی بود، مادرم درگیر بیماریِ مادربزرگم بود و نرسید به من تمرین ریاضی بدهد، من هم از خدا خواسته، سه روز را با جوجه گنجشک‌های تازه به دنیا آمده که روی درختی در حیاط لانه داشتند بازی کردم (روزی سه بار از درخت بالا می‌رفتم و برایشان آب و دانه می‌بردم.) چند باری هم بابت درس نخواندن کتکم زد، من امتحان ریاضی را دادم و خوشحال برگشتم خانه. امتحان بعدی املا بود. یک دفتر صدبرگ برداشته بود و خط اول هر صفحه، کلمات را نوشته بود و من مجبور بودم از هر کلمه ده بار بنویسم. خودش هم کار نداشت و با آن سیمِ بهشتی بالای سرم نشست و من کتک خوردم و گریه کردم و دفتر را سیاه کردم. روزی که کارنامه‌ها را می‌دادند مادرم در دفتر مدرسه غوغا به پا کرد. همه‌ی نمراتم بیست بود و املا چهارده. فقط یادم است که مدیرمان من را از زیر دست و پای مادرم درآورد و به اتاق دیگری برد. الان سی و چند سال از آن روزها گذشته است، مادرم متوجه شد که من طفلی بیش‌فعالم و به واسطه توصیه‌های روانپزشکان، دیگر بر من سخت نگرفت و مرا کتک نزد. اما هنوز یک تکه‌‌ی روحِ من زخمی و نالان است و هنوز درصدد انتقام‌جویی آن دفترِ صدبرگ است که برای امتحان املا سیاهش کردم.

تحقیر و تنبیه بدنی نشانه‌هایی از ضعف تربیت‌کننده

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

نیمروز

به نظرم تحقیر با تنبیه بدنی دو مقوله‌ی کاملاً جدا هستند. تحقیر با روح و روان آدمی کار داره و تنبیه بدنی همونطور که از اسمش میاد با جسم آدم. تحقیر جاش تا ابد می‌مونه ولی تنبیه بدنی موقته. مگر اینکه تنبیه بدنی نوعی تحقیر رو هم درون خودش نهفته داشته باشه. مثل تنبیه بدنی که به ناحق در مورد کسی انجام شده یا اینکه  تنبیه در مقابل دیگران صورت گرفته.

به دیگران کار ندارم من با تنبیه بدنی مخالفم. ولی مخالفت من باعث نشده که دست روی بچه‌م بلند نکنم. اما فرق هست بین تنبیه بدنی از طرف والدینی که معتقد به چوب تر هستند با تنبیه بدنی از طرف والدینی که قلباً مخالف این موضوع هستند. اتفاقاً مورد دوم خیلی بدتره چون وقتی تنبیه صورت می‌گیره که والدین علیرغم اعتقاد قلبیشون طوری عصبانی شدند که کنترل از دستشون در رفته و دست روی بچه بلند کردند. بچه هم این رو می‌فهمه. متوجه می‌شه که پدر یا مادر من عصبانی شده و نتونسته خودش رو کنترل کنه. این هم حرمت پدر و مادر رو به عنوان بزرگ‌تر از بین می‌بره و هم این علامت رو به کودک میده که تو هم می‌تونی کنترلت رو از دست بدی.

تنبیه بدنی وقتی قلباً بهش معتقد نباشی معنیش میشه ضعف. من در کنترل احساسات و خشم خودم ضعف دارم. من نمی‌تونم از پس یک کودک بربیام. من روش گفتمان صحیح و تربیت درست رو بلد نیستم. و خلاصه اینکه کم آوردم.

شاید کودکی وجود داشته باشه که نیاز داشته باشه گاهی پوست لطیفش گل بندازه و ضربه‌ای رو حس کنه تا حس‌گرهای مغزش فرمان بهش بدن دیگه بسه. اما در حالت عادی به نظرم دست روی بچه نباید بلند کرد. من که هر وقت این کار رو کردم دقیقاً از روی خشم غیر قابل کنترل بوده و یا از اون بدتر با این کار دلم خنک شده بس که کفرم رو درآورده و این یعنی ضعف من در مقابل بچه‌م. به نظرم کسی که در مقابل یک کودک از خودش ضعف نشون میده دیگه توانایی تربیت و تعلیم اون کودک رو نداره. به همین سادگی همه چی از کنترلش خارج می‌شه.

اما تحقیر برای من به هیچ عنوان قابل فهم نیست. هیچ وقت در هیچ برهه‌ای از زندگیم تحقیر رو جایز ندونستم. و باز هم اگر این اتفاق افتاده از روی عجز و ناتوانی محض بوده و نه منطق و عقل و شعور انسانی. هیچ موجود زنده‌ای لایق تحقیر نیست. تحقیرکننده برخلاف اون چه خودش و اطرافیان ممکنه فکر کنن دقیقاً در پایین‌ترین موضع قرار داره.

متأسفانه تأثیری که تحقیر بر روی تعلیم و تربیت می‌گذاره کاملاً مخربه. نابودکننده‌ی شخصیت، اعتماد به نفس و عزت نفس. قدرتمندترین فرد در زندگی یک کودک والدین و مربی اون هستند و وقتی تحقیر از طرف اونها صورت می‌گیره تبدیل به یک فاجعه می‌شه. چون کودک کاملاً باورش می‌کنه.

تنبیه بدنی این راه جبران‌ناپذیر

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

پیش از ظهر

تنبیه بدنی نوعی رفتار خشونت‌آمیز است، اقدام برای به درد آوردن کسی جهت تغییر رفتار یا مجازات کردن او.

خشونتی که به سادگی در برابر کودکان اعمال می کنیم و به گمانمان راهی است برای تربیت فرزندان. راهی بسیار ناعادلانه در برابر کودکان بی‌دفاع که مطمئنا نتیجه‌ای معکوس داشته و تا سال‌های سال اثراتش باقی خواهد ماند. به کودکیم فکر می‌کنم. من تنبیه بدنی نشدم اما تا سر حد مرگ ترسیده‌ام و تحقیر شده‌ام. در گذشته هر گاه با دوستانم در مورد شیوه‌های برخورد والدین در برابر نمره‌های کم یا انجام کارهایی که باب میل آنها نبود حرف می‌زدیم و درد‌دل می‌کردیم، در مورد یک جمله متفق‌القول بودیم که تنبیه بدنی زود فراموش می‌شود اما تشرها و نگاه‌های تحقیرآمیز آنها بسیار سنگین‌تر و به مراتب غیر قابل تحمل‌تر است. امروزه با خواندن مقاله‌ها و برنامه‌های روانشناختی و تربیتی می‌دانم که هر دو اثراتی ماندگار و مخرب بر روح و روان کودکان بر جا می‌گذارند و اساسا جهان‌بینی آنها را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهند. یادم می‌آید من این جمله را بارها شنیده‌ام که کتک از بهشت آمده است و در گذشته بسیار عادی به نظر می‌رسید، اما امروزه می‌دانیم که باید سخت با آن مبارزه کنیم. با این حال هنوز به لطف تکنولوژی، ویدیوهای بسیار دلخراشی در دنیای مجازی به سرعت پخش می‌شوند که نشان می‌دهد تا ریشه‌کن کردن خشونت راه بسیار زیادی در پیش است.

متأسفانه مانند اغلب مسائل مهم دیگر ما هیچ آموزشی در این زمینه نداشته‌ایم، در کلاس‌ای درس به ما نگفته‎اند که چگونه با نافرمانی کودکان برخورد کنیم و چه راه سازنده‎ای در پیش بگیریم. یکی از دوستانم برایم تعریف می‌کرد که در مدرسه نمونه دولتی شهرمان تنبیه بدنی هنوز یکی از ازکان اساسی تعلیم و تربیت است و والدین حق هیچ اعتراضی نسبت به این موضوع ندارند و می‌گفت که البته بچه‌های ابتدایی به این موضوع عادت کرده و دیگر برایشان مهم نیست. وقتی پرسیدم در مواجهه با آن چه کرده با خنده گفت همسر بدنسازم معلم را تهدید کرده که اگر یک بار دیگر روی پسرم دست بلند کند به شیوه خودش تلافی خواهد کرد و این تهدید کار خود را کرده و تا سال دیگر می‌دانم پسرم دیگر کتک نخواهد خورد. تا سالی دیگر و معلمی دیگر و تهدیدی دیگر که کارساز باشد.

نسل تهی

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

صبح

گذشته از دوره نوجوانی که یکی می‌شنوی و چهار تا روش می‌ذاری جواب می‌دی، از دوره کودکی هیچ خاطره‌ای از  تحقیر و تنیبه بدنی توی خونه به یاد ندارم. رفتار والدینم با من بسیار خوب بود. برادر و خواهرهام هم دوستم داشتن.

اما تا دلتون بخواد خاطرات رنگارنگ از تحقیر و آزار کلامی و رفتاری از مدرسه اونم نه از همکلاسی‌ها، بلکه از اولیای آموزش توی ذهنم دارم. البته باز هم تنبیه بدنی در کار نبود چون به خاطر حمایت شدید خانواده‌ام تقریبا هیچ کدوم از کادر مدرسه جرات دست بلند کردن روی ما رو نداشتن و فقط یکبار هم‌کلامی با خانواده کافی بود تا معلم و مدیر و ناظم حساب کار دستش بیاد که اگه اتفاقی از این نوع برای ما توی مدرسه پیش بیاد، این خانواده سقف اون مدرسه رو پایین خواهد آورد. اما تحقیر کلامی، روانی و آزار روحی اونم از نوع عقیدتی… تا دلتون بخواد.

کلا فکر می‌کنم همه بچه‌هایی که تحصیل بعد از انقلاب رو تجربه کرده باشن صابون این نوع تحقیر حتما به تنشون خورده. خصوصا سال‌های اول انقلاب، دهه سیاه شصت و دوره کتاب‌سوزان، دوران جنگ و جیره‌بندی، زمانی که از ترس خوردن برچسب ضدانقلاب و دردسرهای بعدش هیچ خانواده‌ای توان و جرات مبارزه علنی و مستقیم با آموزش‌های مدرسه رو نداشت و یا از ایران می‌رفت و یا به زندگی زیرزمینی رو می‌آورد. زمانی که هر چیزی یا حرام بود یا رگه‌ای از کراهت به همراهش داشت. موسیقی، زیبا بودن، خوب لباس پوشیدن، شادمانی و بلند خندیدن، عاشق شدن… کلا هر چیزی که از فیلتر آقایان نمی‎گذشت جای سئوال داشت. خیلی شدیدتر از وضعی که حالا هست.

همه ما در اون دوران محصول کارخانه دوگانه‌سازی جمهوری اسلامی شدیم. وقتی که یاد گرفتیم تنها شرط بقای ما داشتن زندگی دوگانه‌ست: یکی توی جامعه جایی که مجبور بودیم قواعد تحمیلی رو رعایت کنیم، یکی هم پشت درهای بسته، جایی که شرایط مصنوعی یه زندگی عادی رو با کنار زدن حجاب اجباری، برگزاری عروسی و مهمونی‌های مختلط، دیدن فیلم‌های بدون سانسور – تا بود ویدئو و بعد از اون آنتن ماهواره – و باقی قضایا فراهم می‌کردیم. و بعد در همین فضا یاد گرفتیم باید سکوت کنیم. باید تظاهر کنیم. حتی وقتی مدرسه ما رو تشویق به لو دادن خانواده‌هامون می‌کرد.

نتیجه اون همه تحقیر و فشار و سرکوبی که خصوصا توی مدرسه به سر ما اومد الان یه نسل هیجان‌زده، دو رو، تاامید، بی‌هدف، و بدون آرمانه. نسلی که زرنگ‌بازی رو ارزش می‌دونه، اوج آمال و آرزوهاش رو توی داشتن وجهه و ظاهر دهان پر کن می‌دونه، و همچنان به زندگی دوگانه‌ش ادامه می‌ده. نسلی که به هیچ چیزی معتقد نیست، هیچ ارزشی براش وجود نداره. نسلی که یه نسل تهی‌تر از خودش رو روانه دنیا کرده. و شاید یه روزی، یه زمانی، یکی پیدا بشه که بشینه از بالا به خرابی‌های به بار اومده نگاه کنه و بگه اطلاق کلمه نسل سوخته حتی یک هزارم آتشی نیست که به دامان ما زده شد.

پدر، مادر، شما مقصرید!

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

سپیده‌دم

پا به کلاس اول دبستان که گذاشتم، معلممون یه دیو بود در لباس کسی که قرار بود پایه‎گذار آموزش ما باشه، می‌تونم داستان‌ها تعریف کنم از شکنجه‌های جسمی و روحیش، و مطمئنم ریشه اصلی ترس از تاریکی و اعتماد به نفس نداشتن و اینکه توی هر گفتگو و اتفاقی با دلیل و یا بدون دلیل از بن وجودم احساس حقیر بودن بهم دست میده همونه. همیشه گفتم، هر جایی که نشستم، اگه عدالتی هم باشه، اگه دنیای بعدی وجود داشته باشه، من از این مثلا آدم نمى‌گذرم و فقط منتظرم تاوان پس بده و باید خبرش به من برسه، هرگز نمی‌گذرم. شاید الان سوال پیش بیاد چرا حرفی به خانواده نمی‌زدی؟ جوابش نمی‌دونمه، ولی باید بدونید اون زمان شعار این بود «چوب معلم گله، هرکی نخوره خله!»

مامانم خیلی منو مى‌ترسوند، هرکاری مى‌کردم می‌گفت واستا بابات بیاد، گاهی کتکمم زده ولی به خاطرم نیست اصلا، نمی‌دونم شاید این خاصیت مادراست. اون زمانی که مامانم این حرف رو می‌زد بابا خیلی هم مهربون بود ولی خيلى جدی و همین جدیته منو می‌ترسوند، بعد کم کم بابا یاد گرفت کتک بزنه، یا وقت صحبتی که مخالف نظرش بود خیز برداره تا من لال شم. مامانم هم خیلی غرور منو توی این سال‌ها شکسته، تحقیرم کرده، اینا رو یادم نمیره. جلوی کس و ناکس اصطلاحا منو ضایع کرده، کوبونده، جوری که دیگه نشده از نو ساخته بشم، من اینا رو هزار سال هم بگذره فراموش نمی‌کنم. هیچکدومش، مطلقا هیچکدومش منو آدم بهتری نکرده جز انسانی که همیشه حس می کنم چقدر گناه داشتم، چقدر بدبخت بودم، عزت نفسم از بین رفت توی همون سال‌ها.

با تمام اینها، من الان مامان بهتری نیستم، انگاری شدم کپی برابر اصل مامان و بابا، هر بار میگم من مثل اونا نیستم، من نمی‌خوام شبیه اونا باشم ولی یهو به خودم میام که می‌بینم آینه تمام‌نماشونم. دلم آتیش می‌گیره، من تحقیر می‌كنم فرزندمو، داد می‌زنم، غرورش رو جریحه‌دار می‌کنم و این چرخه معیوب رو ادامه مي‌دم و هر شب قبل خواب می‌گم من زنجیره رو قطع می‌کنم، اما هر صبح…

از خودم به عنوان یه مادر متنفرم، و زمانی که مامان و بابام نصیحتم می‌کنند که این چه برخورد و تربیت کردنه، اول یه پوزخند می‌زنم و بعد ازونا هم متنفر می‌شم… این دور باطل تمومی داره؟! نمی‌خوام فرزندم عینهو من شه و من دارم از درون خورد و دیوانه و ویران می‌شم.

نوش جان

«تحقیر و تنبیه بدنی کودک»

سحرگاه

گمان می‌کنم کلاس دوم دبستان بودم، مادرم با تلفن حرف می‌زد و زن عمویم هم خانه ما بود، یادم نیست که چه کاری کرده بودم اما مادرم تعریف می‌کند که زمانی که داشته با تلفن حرف میزده دائم روی دکمه سیاه تلفن فشار می‌دادم تا قطع شود، راستش اصلاً این صحنه یادم نیست، ولی صحنه‌ای که تلفن مادر تمام شد و با عصبانیت زیاد به سمت من آمد و مرا تا می‌توانست کتک زد، کاملاً یادم است. حتی اینکه زن عمو گوشه اتاق نشسته بود و در سکوت این صحنه را تماشا می‌کرد را هم یادم می‌آید. بعد از اتمام کتک، چون کودک خیلی مغروری بودم با وجودی که خیلی گریه کردم و جیغ زدم، به اتاق رفتم و با مادرم حرف نزدم. حس تنفری که از مادر داشتم و خشمم را فراموش نمی‌کنم. مادرم بلافاصله بعد از آن تنبیه سخت، پشیمان شده بود – درست مثل الان خودم وقتی با فرزندانم دعوا می‌کنم – و آمده بود سراغ من، نیمی از صورت من کبود و متورم بود و می‌دانم که حال مادر تا مدت‌ها به همین خاطر بد بوده است. یادم می‌آید که فردا صبح وقتی داشتم برای مدرسه رفتن آماده می‌شدم مادر گفت که به معلمم بگویم زمین خورده‌ام! هنوز یادم است که در سکوت و نفرت مادر را نگاه کردم و از خانه خارج شدم و دقیقاً یادم است که مستقیم همه ماجرا را از لج مادرم کف دست معلمم گذاشتم!

روزها و ماه‌ها و سال‌ها از آن ماجرا گذشته است، صحنه و حتی حس آن روزم از خاطرم محو نشده است، خودم مادر شده‌ام و با همه خستگی‌ها، کلافگی‌ها، از کوره در رفتن‌ها و بی‌حوصلگی‌های مادرانه آشنایم، می‌دانم که هیچ مادری در شرایط عادی جسمانی و روانی دوست ندارد به عزیزترینش صدمه‌ای بزند و خوب درک می‌کنم که انسانی که مادر می‌شود، قبل از مادر شدن، یک انسان است که حق دارد ناراحت باشد و خسته، می‌تواند بعضی وقت‌ها حوصله عزیزترین‌هایش را هم نداشته باشد، می‌تواند عصبانی بشود و از کوره در برود! گر چه که هیچ کدام از این حالات توجیه‌ای برای تنبیه بدنی نیست ولی حداقل برای من، کاملاً قابل درک است.

گمان نمی‌کنم این تنبیه بدنی ضربه روحی بدی در بلند مدت روی من گذاشته باشد، من عاشق مادرم هستم و با تمام وجود می‌پرستمش و در مورد آن روز همیشه به خودم می‌گویم: حقت بود، نوش جانت!